صدیقه رضوانی نیا – پس از پایان جنگ از دهه ۷۰ به این طرف با فروکش کردن حال و هوای آن سالها و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی کشور مساجد به جایگاه قبل از انقلابشان نزدیک شده اند ودیگر از آن شور و اشتیاق و حال و هوای سال های اول انقلاب خبری نیست. در حال حاضر . . .

……………………………………………………………………………………………………………………

سی ام مردادماه به نام روز جهانی مساجد نام گذاری شده است. این نامگذاری فرصت مناسبی است تا نقش مهم و سرنوشت ساز این نهاد مهم دینی در اسلام که در ابعاد مختلف جامعه اسلامی تأثیرگذار است، مورد تجزیه وتحلیل قرار گیرد. به ویژه آن که مساجد در کشور ما در تاریخ معاصر به خصوص در مقطع مهم شکل گیری انقلاب، تداوم آن و در برهه جنگ هشت ساله بسیار تأثیرگذار عمل کرده اند.

به این بهانه با وحید جلیلی روزنامه نگار و فعال فرهنگی، حجت الاسلام حجت گنابادی نژاد مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان رضوی و حجت الاسلام محمد مسجد جامعی سفیر سابق ایران در واتیکان و رایزن سابق فرهنگی جمهوری اسلامی در مراکش به گفت وگو نشسته ایم.

وحید جلیلی که دهه ۶۰ را دوران طلایی و درخشان فعالیت مساجد در ایران می داند معتقد است: عوامل متعددی باعث شد تا مساجد در دهه ۶۰ به شکلی جدی در عرصه اجتماع نقش آفرینی کنند. این نقش آفرینی که از اواخر دهه ۵۰ آغاز شده بود به شدت تحت تأثیر فضای عمومی کشور که درگیر جنگ بود، قرار داشت.

به عبارتی کشور ما در آن شرایط در یک عملیات واقعی به سر می برد که نیروها و عناصر مختلف فعال کشور مجبور بودند به جای فعالیت های فرمایشی، نمایشی و انتزاعی، فعالیت های واقعی و عملیاتی انجام دهند.

وی ادامه می دهد: در دهه ۶۰ مساجد وادار شدند با فعالیت های خود نیروهای متدین جامعه را برای مقابله با شرایطی که کشور درگیر آن بود سازماندهی کنند. اما وقتی تهدیدات آشکار دشمن کمرنگ شد یعنی جنگ به پایان رسید و هیجان های ناشی از آن فروکش کرد و گروهک های ضد دینی و ضد انقلابی که در کشور فعالیت می کردند نابود یا به حاشیه رانده شدند موجب شد که خیلی از فعالیت ها و حرکت های مسجدی آرام آرام از بین برود چون نیروهای مسجدی دیگر میدان عینی و واقعی برای درگیری جلوی چشم شان نمی دیدند.

سردبیر مجله راه با رد این تفکر که عملکرد نادرست مدیران و برخی نگرش های سیاسی و فرهنگی غلط موجب محدود شدن فعالیت های گسترده مساجد به ویژه در زمینه فرهنگ و هنر پس از دهه ۶۰ شد تصریح می کند: به نظر من برعکس این رویه اتفاق افتاد، یعنی وقتی مساجد ضعیف شدند و نتوانستند جریان سازی فرهنگی و هنری داشته باشند خلائی به وجود آمد که امثال فرهنگسراها آن خلأها را پر کردند. اگر مساجد با همان شور و توان دهه ۶۰ به فعالیت خود ادامه می دادند خلائی به وجود نمی آمد که فرهنگسراها بخواهند آن را جبران کنند.

وقتی گروه های سرود و تئاتر از مساجد اخراج شدند مشکلات و موانع پررنگ شد و زمینه ظهور یک سری از نگاه ها و نگرش های متحجرانه و محافظه کارانه که از قبل علیه نظام وجود داشت، اما در دهه اول انقلاب در برابر بچه های فعال مسجدی و حزب اللهی منفعل عمل می کرد و فرصت خودنمایی نیافت، فراهم شد و کسانی با این طرز تفکر فرصت پیدا کردند مطالبات متحجرانه خود را مطرح کنند که یکی از آن مطالبات عدم ارتباط بین مسجد و هنر بود.

این عوامل دست به دست هم داد تا سکولارها و لیبرال ها دیدگاه ها و فضاهای خود مثل فرهنگ سراها را مطرح کنند اما باز هم تأکید می کنم: گرچه فرهنگسراها تشدید کننده این فضا بودند اما نقش تعیین کننده و اولیه نداشتند و عملکرد ضعیف مساجد موجب ظهور مراکزی مثل فرهنگسراها شد.

جلیلی ضمن مخالفت با نگاه بدبینانه نسبت به عملکرد مساجد در حال حاضر می گوید: گرچه آسیب های جدی متوجه مساجد است اما به نظر من هنوز هم مساجد در سطح جامعه ما قوی ترین و کارآمدترین نهاد اجتماعی است. به عنوان نمونه در دوره ای تشکلی به نام NGO ها در کشور ترویج شد که فعالیت های تبلیغی و حمایت های گسترده مالی هم از آن صورت گرفت ولی این گونه تشکل نسبت به مسجد هنوز خیلی عقب مانده است، چون مسجد به عنوان نهادی که خداوند مؤسس آن است در نزد ما مسلمانان و در باور و اندیشه ما ریشه دارتر و محکم تر از آن است که بخواهد افول کند و همه ما معتقدیم مسجد دارای ظرفیت های گسترده ای است که باید استفاده شود.

وی با اشاره به این که برای رونق مساجد باید به قرآن رجوع کرد تصریح می کند: خداوند در آیه ۱۸ سوره برائت اعلام می کند: «کسانی می توانند به مساجد رونق دهند و آن را آباد کنند که به خداوند و روز قیامت ایمان داشته، نماز را برپا دارند، حقوق مالی اسلامی را ادا کنند، و از هیچ کس جز خداوند نهراسند» اگر چنین تفکری در مساجد ما حاکم شود و مسجدی ها به معنی واقعی کلمه تقوی داشته باشند و جز از خدا نهراسند مساجد رونق می گیرد و به عنوان ملجأ و پناهگاه مردم مطرح می شود چنان که در گذشته به ویژه در دهه اول انقلاب مساجد ما چنین تجربه درخشانی را پشت سر گذاشته اند.

حجت الاسلام حجت گنابادی نژاد مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان رضوی نیز در این گفت وگو به نقش محوری و یگانه مساجد در اسلام اشاره می کند و می گوید: مسجد جزو یگانه سنگرهای اصیل و تاریخی در اسلام است که باوجود عرصه های مدرن و جدیدی که پیش آمده هنوز جایگاه بی نظیر و بی بدیل خود را از دست نداده و در طول تاریخ رقیبی برای آن پیدا نشده است چنان که از صدر اسلام نیز چنین بوده است. همچنین در دوران هایی که مسجد در ایران پشت سر گذاشته به ویژه در مقطع انقلاب و جنگ هشت ساله و در برهه فعلی مساجد مقاطع طلایی و درخشانی را سپری کردند و به عنوان مهمترین پایگاه مردمی نقش آفرین بودند.

وی به تعدد و تکثر متولیان مساجد در حال حاضر اشاره می کند و معتقد است: تعدد نهادهای مسئول در مساجد در ذات خود ایرادی ندارد به خصوص آن که گستردگی فعالیت های مساجد اقتضا می کند نهادهای مختلفی در اداره آن مشارکت کنند، اما زمانی این تعدد به اداره مساجد آسیب می زند که مأموریت های این نهاد با هم متعارض باشد و آن ها در انجام وظایف با یکدیگر هماهنگی های لازم را نداشته باشند به همین دلیل به اعتقاد من برای حل این مشکل باید نهادی به منظور هماهنگی بین نهادهای اداره کننده مساجد تأسیس شود تا از ورود این مشکلات پیشگیری کند.وی با ذکر این نکته که در حکومت اسلامی اداره مساجد از شئون ولی فقیه است یادآور می شود: هر دستگاهی که به عرصه اداری مساجد ورود پیدا می کند باید از سوی ولی فقیه در ارتباط با انجام مأموریت در مسجد اذن داشته باشد چون ممکن است برخی از دستگاه های دولتی هیچ گونه ارتباطی با ولی فقیه در این زمینه نداشته باشند و خودسرانه عمل کنند.

برخی از دستگاه ها هم ممکن است با ولی فقیه مرتبط باشند و از سوی ایشان مأموریت و تکلیفی در ارتباط با مسجد به آن ها واگذار نشده که اگر این کار رعایت نشود و نهادها متناسب با شئون شرعی و فقهی خود در این عرصه ورود نکنند آسیب های جدی متوجه مسجد می شود. اما اگر مجموعه نهادهای ماذون از ولی فقیه و با هماهنگی هم فعالیت کنند می توانند از توانایی های مسجد که هنوز از آن ها استفاده نشده بهره برداری کنند.

مدیرکل اوقاف و امور خیریه خراسان رضوی به مأموریت اوقاف در اداره مساجد اشاره می کند و می گوید: ما براساس اذن و مأموریت از سوی ولی فقیه در اداره مساجد مسئولیت سخت افزاری داریم، یعنی عمران و ترمیم مساجد و به طور کلی مسائل مربوط به ساختمان مساجد برعهده ما گذاشته شده و ما با سایر دستگاه ها در اداره مساجد هیچ تعارضی نداریم. چون در خراسان مرکز رسیدگی به امور مساجد که از سوی نماینده ولی فقیه در استان تعیین شده با محوریت امام جماعت مساجد مسائل را پی گیری می کند و بین هیئت امناء، امام جماعت، مرکز رسیدگی به امور مساجد با اداره کل اوقاف و امور خیریه هیچ مشکلی وجود ندارد و به نظرم ما تنها استانی هستیم که احکام هیئت امناء مساجد را به طور مشترک با مرکز رسیدگی به امور مساجد صادر می کنیم.

گنابادی نژاد با انتقاد از سیستم برخی از مساجد می گوید: مساجد دارای ظرفیت های فراوانی هستند که برخی از این ظرفیت ها به خارج از مسجد منتقل شده و این آسیب نگران کننده است زیرا موجب شده برخی مساجد برای تأمین هزینه های خود به قدری مضطر شوند که بخشی از ساختمان مسجد را به فعالیت های اقتصادی اختصاص دهند تا بتوانند مخارج را تأمین کنند.

وی با بیان این که قبل از این که این مشکل را اقتصادی بدانم آن را یک آسیب مدیریتی می دانم، معتقد است: اگر فعالیت های متعددی که در خارج از مسجد صورت می گیرد مثل کلاسهای آموزشی، برگزاری جلسات و… به داخل مسجد باز گردانده شود به طور طبیعی بسیاری از هزینه های مسجد تأمین می شود ضمن این که مردم ما به دلیل اعتقادشان به مسجد در تأمین هزینه های مسجد مشارکت می کنند. زیرا اگر ببینند مسجد خدمات متعددی در زمینه های مختلف ارائه می کند مردم مسجد را پشتیبانی مالی می کنند.

وی با رد این باور که مساجد در کشور ما خلوت شده اند می افزاید: این دیدگاه خیلی بدبینانه و دور از واقعیت است که کسی معتقد باشد مساجد خلوت و از رونق افتاده است. گرچه در برخی مساجد این اتفاق افتاده، اما در حال حاضر ما با مساجد پر رونقی روبرو هستیم که در طول تاریخ نظیرش پیدا نمی شود به عنوان نمونه در مشهد مساجدی مثل صنعتگران در خیابان بهار، جوادالائمه در آزادشهر، رضوی در رضاشهر، فقیه سبزواری در طلاب، امام محمدباقر در قاسم آباد، امام خمینی در قلعه ساختمان (شهرک شهید رجایی) و… نمونه هایی از مساجد فعال و پر رونق سطح شهر مشهد هستند. در کل کشور نیز از این نمونه ها فراوان یافت می شود.

گنابادی نژاد همچنین به نقش کلیدی و محوری امام جماعت در مسجد اشاره می کند و یادآور می شود: امام جماعت باید آمادگی های لازم را برای رونق مسجد دارا باشد که در این زمینه حوزه های علمیه باید به طور جدی برنامه ریزی کنند تا ائمه جماعات با شرکت در دوره های تخصصی و همچنین دوره های آموزش های تکمیلی در طی دوران خدمت بتوانند به لحاظ علمی و عملی از غنای لازم برخوردار باشند.

وی با بیان این که برای مدیران ما ضعف بزرگی است که برنامه ها و همایش های خود را به جای مساجد در فضایی غیر از مسجد و در تالارها برگزار می کنند خاطرنشان می کنند: مدیران قبل از مردم باید ابتدا از خودشان شروع کنند و به مساجد برگردند.

در طول این چند سال مسئولیتم هیچ مسابقه، برنامه و همایشی را در تالار برگزار نکرده ام. همه برنامه های اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان یا در مسجد و یا در بقعه های امام زادگان و یا در زیارتگاه ها برگزار می شود.

حجت الاسلام محمد مسجد جامعی سفیر سابق ایران در واتیکان و رایزن فرهنگی سابق کشورمان در مراکش در گفت وگوی کوتاهی به بیان جایگاه مساجد در بین مسلمانان سایر کشورها می پردازد و می گوید: مساجد خارج از کشور بسیار پر رونق هستند و به معنی واقعی کلمه پایگاه و ملجأ مسلمانان محسوب می شوند که اوج این نقش برجسته حضور پررنگ مسلمانان در ماه رمضان در مساجد است. طبق دیده های من میزان حضور مسلمانان در مساجد به ویژه برای اقامه نماز و انجام سایر اعمال به مراتب بیشتر از داخل کشور است.

وی ادامه می دهد: مساجد برای مسلمانان علاوه بر دارا بودن جنبه های مذهبی دارای ابعاد اجتماعی و عاطفی است و مسلمانان در آن ضمن یادآوری اشتراکات مذهبی خود با یکدیگر روابط قوی اجتماعی برقرار کرده و احساس همبستگی و دلبستگی می کنند.

جواد اردکانی نویسنده و کارگردان سینما و تلویزیون که از مسجد مالک اشتر مشهد به عرصه سینمای حرفه ای کشور راه یافته و به قول خودش پشتوانه و خاستگاه مسجدی اش، او و خیلی های دیگر را در عرصه لغزنده سینمای حرفه ای نجات داده و موجب شده با پایبندی به باورها و اعتقادات دینی مسیر پر خطر سینما را به سلامت طی کند، معتقد است: انقلاب اسلامی تعریف تازه ای از مسجد ارائه کرد و آن را از مکان صرف عبادی به سوی کانون جوشش فعالیت های مختلف تغییر داد. قبل از انقلاب مسجد مکانی بود که عده ای از مومنان که معمولا هم مسن بودند در آنجا به عبادت می پرداختند و در مناسبتهای خاص ماه رمضان و ایام محرم مساجد شلوغ تر می شد. اما به یکباره انقلاب مسجد را به پایگاهی بسیار تأثیرگذار در عرصه های مختلف تبدیل کرد تا جایی که مساجد دهه اول انقلاب در زمینه های نظامی، سیاسی، فرهنگی، هنری و… فعالیت های گسترده و تعیین کننده داشتندکه مسجد مالک اشتر مشهد در ابتدای خیابان بهار یکی از آن مساجد بود.

وی فعالیت های گسترده مسجد مالک اشتر در اواخر دهه پنجاه و اوایل دهه شصت را با مسجد جوادالائمه در جنوب تهران مقایسه می کند و می گوید: همان طور که مسجدی مثل جوادالائمه توانست هنرمندان حرفه ای را در عرصه های مختلف به ویژه ادبیات پایداری تربیت کند مسجد مالک اشتر مشهد نیز از پایگاه هایی بود که توانست افراد بسیار قوی در عرصه های مختلف از جمله در زمینه فرهنگ و هنر را در دل خود پرورش دهد تا خروجی آن آدم های زیادی باشد که امروزه هر کدام در حرفه خودشان در سطح کشور صاحب نام و سرآمد هستند. تعداد زیادی پزشک، هنرمند، رئیس دانشگاه، مقام قضایی و… که به لحاظ شخصیتی به دلیل حضور در فضای معنوی مسجد در جایگاه مطلوبی قرار دارند.

کارگردان سریال آیینه های نشکن تصریح می کند: در سال های پایانی دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰ اکثر مساجد مشهد وضعیتی مشابه مسجد مالک اشتر داشتند مثلا در ذهن من هست که مسجد«الله» نزدیک محله ما بود که فعالیت هنری جدی داشت یا مسجد الرضا در محله مصلی و چند مسجد دیگر در سطح شهر فعالیت های گسترده و چشمگیری داشتند که به نظر من نظیر این مساجد می تواند برای امروز جامعه ما که متأسفانه مساجد از جایگاه حقیقی شان دور شده اند و ما از مسجد فاصله گرفته ایم الگو باشد.

وی با اظهارتاسف از این که پس از پایان جنگ از دهه ۷۰ به این طرف با فروکش کردن حال و هوای آن سالها و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی کشور مساجد به جایگاه قبل از انقلابشان نزدیک شده اند ودیگر از آن شور و اشتیاق و حال و هوای سال های اول انقلاب خبری نیست می گوید: در حال حاضر آدم های فعال و پرشوری که دوست دارند در فضای مساجد فعالیت های متفاوت انجام دهند انگیزه شان را تا حدی از دست داده اند و همان طور که نگاه ما نسبت به زندگی و دنیا و جهت گیری و عملکرد ما بعد از جنگ عوض شد مساجدمان هم عملکردشان به حداقل رسید. به اعتقاد من آن مقطع درخشان و خاطره انگیز باید دوباره احیا شود وهمه باید دوباره به دامان مسجد برگردیم.